Ratusz w Krakowie istniał od około 1300 do 1820 roku jako jedna z najstarszych w Polsce siedzib władz miejskich, wzniesiona na przełomie XIII i XIV wieku w południowo-zachodniej części Rynku Głównego, prostopadle do Sukiennic. Był to kamienny, trzykondygnacyjny gmach o wymiarach 30 na 10 metrów z przylegającą wieżą ratuszową, dziedzińcem, kazamatami więziennymi, spichlerzem i wieloma izbami jak Izba Pańska czy Ławnicza. Zburzony w 1820 roku po zarysowaniach murów, przetrwała tylko gotycka wieża i piwnice, dostępne dziś dla turystów jako relikt historii z makietą i Sceną pod Ratuszem.
Spis treści:
Historia Ratusza
Ratusz w Krakowie wzniesiono na przełomie XIII i XIV wieku w południowo-zachodniej części Rynku Głównego, prostopadle do Sukiennic; najstarsza wzmianka źródłowa pochodzi z 1313 lub 1316 roku. Początkowo był to dwukondygnacyjny budynek kamienny o wymiarach 30 na 10 metrów, z wieżą od południowego wschodu, wewnętrznym dziedzińcem, murem z galerią strażniczą i kazamatami więziennymi. Do ratusza przylegały spichlerz od północy, a główne wejście od strony Sukiennic wieńczyły herby Rzeczypospolitej, Wielkiego Księstwa Litewskiego i Krakowa.
W drugiej połowie XIV wieku ratusz przebudowano, dodając trzecią kondygnację, blendowane szczyty ze sterczynami, narożne wieżyczki i arkadowy ganek-loggie od wschodu pełniący funkcję trybuny. W latach 1397–1399 wzniesiono Dom Notariusza, a na początku XV wieku gotycką wieżę ratuszową, która przetrwała do dziś. W 1384 roku wzmiankowano już więzienie w budynku, podkreślając jego funkcje administracyjne, sądowe i karne.
W XVI wieku modernizowano obiekt: w latach 30. i 40. założono duże okna w elewacji wschodniej, w 1547 roku zbudowano nowe kabaty od południa, a w 1561–1563 Spichlerz zwieńczony później attyką. W 1678 roku dodano drugie piętro od wschodu z arsenałem, balkonem na konsolach i attyką; balkon zawalił się w 1702 roku na szwedzkich żołnierzy. W latach 1779–1780 usunięto gotyckie wykusze, a po 1782 roku wzniesiono klasycystyczny odwach i nowy hełm wieży.
W XIX wieku ratusz popadł w ruinę; 1 marca 1817 roku Wolne Miasto Kraków uchwaliło wyburzenie spichlerza, ale w 1820 roku zarysowane mury wymusiły rozbiórkę całego gmachu, pozostawiając wieżę i piwnice. Elementy jak portal z Izby Pańskiej przeniesiono do Collegium Maius. W XX–XXI wieku remontowano pozostałości: piwnice w 1962–1967, 1983–1987 (dla Teatru Maszkaron), 1997–1998; w 1946 zburzono neogotycki odwach.
Ciekawostki
Kompleksowe funkcje ratusza: Ratusz Krakowa był zaawansowanym zespołem budynków, obejmującym Izbę Pańską (sądową), Izbę Ławniczą, Kupiecką, Wójtowską, Salę Ratusza, Gmach Królewski, kaplicę, kabaty z salą tortur, dziedziniec straceń, spichlerz, arsenał i piwnicę Świdnicką. Ta wszechstronność czyniła go centrum życia miejskiego od XIV wieku. Dziś makieta obok wieży ilustruje ten rozległy kompleks, a piwnice służą Scenie pod Ratuszem Teatru Ludowego.
Wieża ratuszowa – jedyny ocalały element: Gotycka wieża z początku XV wieku przetrwała liczne przebudowy i wyburzenie ratusza w 1820 roku, stając się symbolem dawnej potęgi administracyjnej. W 1713 roku groziła ruiną, co wymusiło przemurowanie; dziś po remontach przyciąga turystów jako punkt widokowy i relikt historii. Jej hełm zmieniano z gotyckiego na XVIII-wieczny, zachowując średniowieczny charakter.
Rekonstrukcje i źródła ikonograficzne: Współczesny obraz ratusza oparto na wykopaliskach 2005–2006, Planie Dominika Pucka z 1787 roku, obrazach Michała Stachowicza (m.in. insurekcja kościuszkowska) i inwentaryzacjach jak Schmaus von Livonegg z 1802 roku. Akta ławnicze, wójtowskie i księgi rachunkowe uzupełniają wiedzę. Te materiały pozwalają na cyfrowe modele 3D, jak w pracach Marty Marek.
Pomysły na odbudowę: Po wyburzeniu w 1820 roku wielokrotnie powracano do idei rekonstrukcji w XIX i XX wieku, ale pozostała tylko wieża. Elementy uratowano, np. galeria portretów z Izby Ławniczej trafiła do magistratu. Tablice pamiątkowe, jak ta z cytatem Piłsudskiego z 1937 roku, przypominają o znaczeniu obiektu.
Podsumowanie
Ratusz Krakowa, istniejący od ok. 1300 do 1820 roku, był jednym z najstarszych i najbardziej kompleksowych gmachów miejskich w Polsce, ewoluującym od prostej siedziby władz po wielofunkcyjny kompleks z wieżą, więzieniem i arsenałem. Jego historia odzwierciedla rozwój administracji Krakowa przez wieki, z kluczowymi przebudowami w XIV–XVIII stuleciu.
Dziś po ratuszu pozostała ikoniczna wieża i piwnice, dostępne dla turystów jako relikt Rynku Głównego wpisanego na UNESCO. Rekonstrukcje i makiety pozwalają wyobrazić sobie dawną świetność, czyniąc miejsce obowiązkowym dla miłośników historii.
Najważniejsze informacje
Ratusz stał w południowo-zachodniej części Rynku Głównego, prostopadle do Sukiennic.
Wzniesiony na przełomie XIII/XIV w., pierwsza wzmianka 1313/1316 r.
Trzykondygnacyjny gmach 30×10 m z wieżą, dziedzińcem, kazamatami i spichlerzem.
Przebudowy: XIV w. (loggia, wieża), XVI w. (okna, kabaty), XVII/XVIII w. (arsenał, odwach).
Zburzony w 1820 r. po zarysowaniach; ocalała wieża i piwnice.
Funkcje: sale rady, sądowe, kupieckie, więzienie, dziedziniec straceń.
Źródła: wykopaliska 2005–2006, Plan Pucka 1787, obrazy Stachowicza.